Đèn CầyLễ hội Tống Ôn hay còn gọi là Tống Phong là một lễ hội truyền thống đặc sắc, giàu di sản văn hóa tâm linh lâu đời của người dân vùng sông nước Tây Nam Bộ. Với vô số hoạt động thú vị, lễ hội thường niên này thu hút sự quan tâm của cả người dân địa phương và mọi người. Hãy cùng Cửa hàng Mỹ Keo tìm hiểu rõ hơn về lễ hội Tống Ôn qua bài viết dưới đây.
Lễ hội Tống Ôn là gì?
Theo truyền thống Nam Bộ, Tống Ôn – Tống Phong biểu thị hành động “đuổi” tà ma, dịch bệnh, xui xẻo, khó khăn, cầu mong sự thịnh vượng trong năm sắp tới với mưa thuận gió hòa. Đối với những người hành nghề trên sông nước, lễ hội còn bao gồm những lời cầu nguyện cho bình an, che chở và thuận buồm xuôi gió.
Người dân vùng ĐBSCL thường cư trú gần sông, kênh, nguồn nước để thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Hàng năm họ tiến hành các nghi lễ như cúng tế tại đình, ở nương và trên ruộng. Nghi lễ Tống Ôn – Tống Phong là một phần không thể thiếu trong các lễ hội này, bao gồm việc thờ cúng ở đình, chùa, thực hiện các nghi lễ truyền thống và tỏ lòng thành kính với Ông.
Nghi lễ Tống Ôn – Tống Phong ở ĐBSCL không tồn tại một cách phổ biến như một chỉnh thể nguyên vẹn trong dòng chảy văn hóa. Tuy nhiên, nghi thức vẫn giữ được những thành tố quan trọng nhất để thực hiện các chức năng cụ thể trong cộng đồng làng xã.
Trong số các địa phương duy trì nghi thức này là Vĩnh Long, Long An, Cần Thơ thì Tống Ôn – Tống Phong tại Miễu Bà Xóm Chài (Cần Thơ) là lớn nhất, giữ được những nghi thức xa xưa và phát triển thành Lễ hội.
Nguồn gốc của lễ hội Tống Ôn
Phong tục này có từ những ngày đầu khai hoang và định cư, khi làng mạc mới được thành lập. Trong thời kỳ đó, cảnh quan nơi đây đầy rẫy những thách thức: những khu rừng rậm chứa đầy chướng khí, ao tù đọng sinh sản muỗi và sự phổ biến của rắn và rết. Các bệnh thông thường gây ra những mối đe dọa đáng kể, đôi khi dẫn đến dịch bệnh lan rộng và gây tử vong.
Đối mặt với những nghịch cảnh này, người ta cho rằng những phiền não này là do ma quỷ và những thực thể vô hình. Để giảm thiểu những nguy hiểm này, họ đã khởi xướng các nghi lễ nhằm xoa dịu những linh hồn này, mong muốn bình an và hạnh phúc cho gia đình và cộng đồng của họ. Như vậy lễ Tống Ôn – Tống Phong đã được ra đời.
Thời gian diễn ra lễ hội Tống Ôn
Lễ hội Tống Ôn – Tống Phong được tổ chức không đồng nhất ở nhiều vùng khác nhau. Một số địa phương chọn ngày 15 hoặc 16 tháng giêng âm lịch, trong khi những nơi khác lại ấn định vào ngày 5 tháng 5 âm lịch hoặc ngày 15 tháng 7 âm lịch. Tuy nhiên, ngày được chọn phổ biến nhất là ngày 19 tháng giêng âm lịch. Thời gian thờ cúng cũng khác nhau giữa các nơi khác nhau, có nơi tiến hành các nghi lễ vào đêm khuya, một số khác vào buổi trưa (12 giờ trưa) và một số vào lúc 6 giờ chiều.
Bất kể thời gian, ngày cụ thể được chọn, lễ Tống Ôn luôn gắn liền với những nơi thờ cúng như chùa, đền.
Lễ hội Tống Ôn được tổ chức như thế nào?
Nghi thức của lễ hội Tống Ôn gồm có: Lễ Cầu an, cúng Bà, cúng Thổ thần và người khuất mặt, thả bè ra sông lớn để xua đuổi tà ma và cầu an.
Để chuẩn bị cho buổi lễ này, các cá nhân được giao nhiều nhiệm vụ khác nhau như đóng thuyền, chuẩn bị lễ vật cho các vị thần và lựa chọn những người phụ giúp cuộc lễ. Trước khi làm lễ, tất cả các vật dụng cần thiết đều được mang đến nơi thờ cúng đã được chỉ định để trình lên các vị thần và để các vị chứng kiến. Thông thường, thuyền Tống Ôn – Tống Phong được đặt nổi bật ở giữa gian thờ, thường ở trong chánh điện, mặt hướng ra sân.
Con thuyền được làm tỉ mỉ từ nhiều ngày trước. Đế của thuyền bao gồm bốn khúc chuối lớn được kết với nhau để tạo thành một chiếc bè, trên đó một khung tre trúc. Xung quanh thuyền được trang trí bằng giấy nhiều màu sắc để tạo sự kín đáo và làm đẹp cho chiếc thuyền. Đặt trên thuyền là một hình nhân nhỏ bằng đất giống với tư thế một người chèo thuyền. Xung quanh thuyền có treo 1 hàng quần áo bằng giấy tượng trưng cho những linh hồn cơ cực nơi âm phủ.
Bên hông thuyền có dòng chữ ghi ngày tháng làm lễ cúng. Xung quanh thuyền và trên buồng lái có cờ, kết dây và đồ trang trí hoa cầu kỳ. Chiếc thuyền cao khoảng 2 mét, dài gần 2,5 mét và rộng khoảng 0,5 mét.
Cạnh thuyền có một bàn hương án, đối diện với chánh điện của nơi thờ tự. Trên bàn này bày nhiều đồ cúng gồm gà luộc, gạo, muối, bánh, trái cây và mấy lá bùa trừ tà.
Đến giờ làm lễ, những người chịu trách nhiệm trong cuộc lễ đứng trước chánh điện của nơi thờ tự, thắp nhang (hương) cầu xin thần linh. Sau đó, đội múa lân biểu diễn nghi lễ trước sự hiện diện của thần linh. Sau khi nghi thức này hoàn tất, người chủ lễ ra lệnh khiêng thuyền đi. Bốn chàng trai trẻ đứng ở mỗi góc nâng chiếc thuyền lên xe. Sau đó, họ tiến hành diễu hành qua các khu phố, do người chủ lễ dẫn đầu, theo sau là đoàn lân, thuyền Tống Ôn – Tống Phong và cuối cùng là một chiếc xe ba gác chở đầy lễ vật do người dân địa phương đóng góp.
Khắp khu phố, không khí sôi động khi mỗi nhà bày một bàn cúng ngoài nhà. Những chiếc bàn này thường có bánh men, gạo, muối và một số tiền nhỏ. Cạnh bàn cúng là một trái cà ràng đỏ rực than được gia chủ rắc một nắm muối lên trên.
Tiếng muối nổ đôm đốp và khói than bay nghi ngút người xem đi đông như trẩy hội. Tiếng trống, tiếng chiêng vang lên thu hút thêm nhiều người đến xem. Đoàn xe Tống Ôn – Tông Phong đi khắp các xóm, đến những nhà có bàn cúng để lấy tiền, gạo, muối cúng dường.
Sau đó, đoàn quay về nơi thờ tự làm lễ cáo yết thánh thần để chuẩn bị hạ thủy chiếc thuyền. Đến thời gian quy định, người ta đưa thuyền trở ra sân và khiêng xuống bờ sông. Sau đó đặt thuyền lên 1 chiếc ghe và chạy ra ngã ba sông. Họ đặt lên thuyền các lễ vật như bánh, gạo, muối, thịt lợn hoặc thịt gà cùng với những lá bùa hộ mệnh.
Cuối cùng, chiếc thuyền được thả vào nơi hợp lưu của dòng sông, tượng trưng cho việc cuốn đi những bất hạnh, tai họa của làng, xóm đến một nơi vô định nào đó.
Khi buổi lễ kết thúc, người ta múc nước sông để rửa thuyền, nghi lễ được gọi là “té nước đầu năm”, tượng trưng cho lời cầu mong may mắn trong năm mới sắp tới. Nhiều bạn trẻ nhiệt tình tham gia bằng cách nhảy xuống sông tắm, làm tăng thêm niềm vui, sự sôi động cho buổi lễ.
Trong thời gian này, dòng sông trở nên nhộn nhịp với hàng trăm tàu thuyền, nhiều chiếc trong số đó được trang hoàng lộng lẫy và một số thậm chí còn tổ chức múa lân và biểu diễn trống để giải trí cho đám đông.
Kết luận
Ngày nay, Lễ hội Tống Ôn – Tống Phong đã không còn phổ biến so với sự nổi bật trước đó, chỉ còn một số địa phương tiếp tục duy trì truyền thống này. Tuy nhiên, nó vẫn là một phong tục có nguồn gốc sâu xa trong người dân địa phương, mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Buổi lễ tượng trưng cho mong muốn chung của cộng đồng là xua đuổi những điều bất hạnh, bệnh tật, tai nạn và mở ra một cuộc sống tràn ngập bình yên, hạnh phúc.