Đèn CầyChôl Chnăm Thmây hay Chaul Chnam Thmay là Tết cổ truyền của dân tộc Khmer. “Chôl” nghĩa là “Vào” và “Chnam Thmay” nghĩa là “Năm Mới”. Thường được tổ chức vào khoảng giữa tháng 4 hàng năm, lễ hội kết hợp nhiều nghi lễ truyền thống và trò chơi dân gian.
Đối với người dân Campuchia và hơn 1,3 triệu người Khmer Việt Nam, Chol Chnam Thmay được coi là lễ hội quan trọng nhất trong năm. Nó có nhiều điểm tương đồng với Tết Bunpimay của Lào, Tết Songkran của Thái Lan và lễ hội Tết Thingyan của Myanmar. Để hiểu rõ hơn về dịp lễ này, hãy cùng Cửa hàng Mỹ Keo tìm hiểu về Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay nhé!
Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay là gì?
Tết Chol Chnam Thmay diễn ra vào đầu tháng Pôsăk (còn gọi là Chét trong lịch Phật giáo Tiểu Thừa), là một lễ hội có ý nghĩa quan trọng đối với người Khmer. Lễ thường rơi vào ngày 14, 15, 16 tháng 4, nếu năm nhuận thì bắt đầu từ ngày 13 tháng 4 theo dương lịch. Khoảng thời gian này rơi vào mùa khô sau vụ thu hoạch, giúp người dân có thời gian tha hồ ăn Tết trước khi chuẩn bị cho mùa mưa và gieo sạ lúa sắp tới.
Lễ hội Chol Chnam Thmay, còn được gọi là Tết “chịu tuổi”, diễn ra trong ba ngày, mỗi ngày được đánh dấu bằng những nghi lễ riêng biệt. Ba ngày này được tính theo lịch của người Khmer Campuchia. Người Khmer do ảnh hưởng của khoa thiên văn truyền thụ từ Ấn Độ, họ tính đầu năm bằng hai lối vào: “Chôl” tính theo chuyển động của mặt trăng và đánh dấu việc thay đổi bằng biểu tượng của 12 con thú tượng trưng của con giáp trong một kỳ. “Chnăm” tính theo chuyển động của mặt trời. “Chôl” được tính vào tháng 4 dương lịch, còn “Chnăm” thì thay đổi theo trăng tròn hay khuyết.
Ngày đầu tiên gọi là Maha Songkran (Chôl Sangkran Thmây) dịch là “bước đi”, ngày thứ hai gọi là Wanabat (Wonbơf) có nghĩa là “thiếu hoặc thừa” và ngày thứ ba là Tngai Laeung Saka (Lơng Săk), có nghĩa là “tăng lên”. Trước Tết có tục sơn sửa lại đền thờ, chùa, bàn thờ tổ tiên.
Khác với tục đón Tết của các dân tộc khác, Chol Chnam Thmay của người Khmer Nam Bộ vẫn giữ được những phong tục độc đáo phản ánh bản sắc văn hóa của họ. Buổi lễ chủ yếu diễn ra tại các chùa, với sự tham gia của các nhà sư, Acha và cộng đồng người Khmer từ các thôn xung quanh tham gia lễ hội.
Nguồn gốc của Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay
Nguồn gốc của lễ hội Chôl Chnăm Thmây được lý giải bằng truyền thuyết liên quan đến câu chuyện chuyển giao tôn giáo từ Bà La Môn giáo sang Phật giáo, xoay quanh cuộc đấu trí giữa Đại Phạm Thiên (Kabul Maha Prum) và cậu bé thông minh Thom Ma Bal, một tiền kiếp của đức Phật.
Chuyện kể rằng, có một cậu bé tên là Thom Ma Bal rất thông minh, 7 tuổi đã biết đem sự hiểu biết của mình truyền bá cho mọi người. Dân chúng rất thán phục và thích nghe cậu thuyết giảng. Tiếng đồn về tài trí của Thommabal chẳng mấy chốc vang đến thượng giới. Các vị thần cũng xuống trần gian xin nghe Thom Ma Bal thuyết giảng. Do vậy, những buổi thuyết giảng của thần Kabul Maha Prum trên thượng giới ngày càng vắng vẻ.
Thần Kabul Maha Prum vốn rất có uy trên thượng giới, nay nghe ở trần gian có kẻ hơn mình nên rất tức giận. Thần cho gọi hết các vị thần tiên trở về, không cho xuống trần gian nghe thuyết giảng. Đồng thời tìm cách hãm hại Thom Ma Bal. Thần đặt ra ba câu hỏi và bắt Thom Ma Bal trả lời trong vòng 7 ngày. Thần giao ước, nếu cậu bé không trả lời được thì cậu phải dâng mạng sống của mình cho Thần. Ngược lại, Thần sẽ tự tay chặt đầu mình nếu Thom Ma Bal trả lời chuẩn xác ba câu hỏi.
Thom Ma Bal suy nghĩ suốt ngày đêm mà vẫn không tìm được lời giải đáp. Đến ngày thứ sáu, chàng đi lang thang mệt mỏi, thất vọng, ngồi nghỉ dưới cây thốt nốt, tình cờ nghe được lời giải từ hai con chim đại bàng.
Đúng hẹn, thần Kabul Maha Prum tay cầm gươm vàng, đáp xuống gặp Thom Ma Bal. Chàng trả lời đúng câu hỏi của thần. Thua cuộc, thần tự cắt đầu mình, tự sát.
Trước khi cắt, thần căn dặn những người con gái của mình hãy để đầu của ông trên một khay vàng và giữ nó trong một tòa tháp trên đỉnh Prassume, bởi, nếu để đầu ông rơi xuống biển, biển sẽ cạn, nếu để đầu của ông trên không thì trời không mưa, và nếu để đầu ông xuống đất, thì đất sẽ khô cằn, cỏ cây không mọc được.
Thần Kabul Maha Prum cũng không quên khuyên các con gái của mình hằng năm thay phiên nhau xuống trần gian để bảo vệ người dân hạ giới và phù hộ cho một năm bình an, mùa màng bội thu.
Từ đó về sau, hằng năm, cứ đến ngày thần Kabul Maha Prum cắt đầu, bảy tiên nữ con gái thần thay phiên nhau xuống trần gian, mang theo một mâm đầu của ông xuống núi Prassume rồi quay quanh chân núi ba vòng theo hướng mặt trời mọc.
Người Khmer coi ngày đó là ngày đầu tiên của năm mới.
Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay 2024 ngày nào?
Giống như các nước Đông Nam Á khác theo Phật giáo Tiểu Thừa, Chol Chnam Thmay theo Phật lịch và thường rơi vào giữa tháng 4 dương lịch. Thời kỳ này ở miền Tây trùng với thời tiết khô ráo sau vụ thu hoạch, người dân nghỉ ngơi, chuẩn bị cho mùa mưa sắp tới khi gieo trồng vụ mới. Năm 2024, lễ Chol Chnam Thmay sẽ được tổ chức từ ngày 14/4 đến ngày 16/4.
Các hoạt động trong Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay
Chuẩn bị
Vào dịp năm mới, người Khmer chuẩn bị tỉ mỉ những bộ trang phục đẹp nhất, sạch sẽ nhất, còn trẻ em háo hức được nhận quần áo mới. Những ngôi nhà được sửa chữa, dọn dẹp kỹ lưỡng và trang trí lại rực rỡ. Bàn ăn với nhiều loại đồ ăn và đồ uống để đón chờ những ngày lễ hội sắp tới. Theo truyền thống, giã gạo và làm bánh là những bước chuẩn bị quan trọng, nhưng ngày nay, gạo và các món ăn khác nhau như bánh, trái cây, cá, thịt và rau đều được chuẩn bị trước.
Trong thời gian này, mọi hoạt động thường ngày đều tạm dừng, cư dân thành thị trở về quê hương, mọi người đều có một khoảng thời gian nghỉ ngơi và ăn mừng, trâu bò thả tự do. Người người vui vẻ, hào hứng chuẩn bị cho lễ Chol Chnam Thmay.
Đêm giao thừa
Theo quan niệm của người Khmer, đêm giao thừa không phải là 0 giờ 0 phút 0 giây như Tết Nguyên Đán hoặc Tết Dương lịch. Thay vào đó, Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay dựa vào thời khắc tiên nữ(1 trong 7 nàng tiên con của Thần Kabul Maha Prum cử xuống trần). Sự xuất hiện của nàng tiên này thay thế cho vị thần năm cũ, để chăm sóc cho người dân trong năm đó.
Để xác định thời điểm giao thừa, A Cha trong các ngôi chùa sẽ tiến hành làm lễ và thông báo cho mọi người. A Cha giữ địa vị cao trong xã hội và được người dân Khmer kính trọng.
Vào đêm giao thừa, các hộ gia đình đặt bàn thờ ở những nơi linh thiêng nhất để đón thần linh, tổ tiên. Trên bàn thờ này thường bày các lễ vật như 5 ngọn nến, 5 nén nhang (hương), 5 chén cốm, 1 đôi dừa, 2 ly nước, hoa tươi và 11 loại trái cây để tưởng nhớ ông bà tổ tiên. Các thành viên trong gia đình ngồi và hành lễ nghiêm trang trước bàn thờ, cầu nguyện khấn vái và mong tin rằng sẽ được ban những phước lành, thịnh vượng trong năm tới.
Ngày đầu tiên (Ngày Chôl Sangkran Thmây)
Vào ngày đầu tiên của năm mới, Lễ rước Đại lịch (Maha Sangkran) có ý nghĩa rất lớn và quan trọng nhất đối với người Khmer. Mọi người tắm rửa, mặc trang phục đẹp nhất và đội cỗ lên chùa. Lễ rước bắt đầu vào thời điểm tốt lành được lựa chọn sẵn cẩn thận, dù là vào buổi sáng hay buổi chiều (thường là 7 giờ sáng hoặc 5 giờ chiều).
Mọi người mang theo các lễ vật như nhang (hương), đèn cầy (nến) và trái cây đến chùa để làm lễ rước Đại Lịch, Môha Sang-Kran. Môha Sang-Kran được đặt trong một chiếc khay sơn son thếp vàng, và đưa lên trên một chiếc kiệu và diễu hành quanh chánh điện theo ba vòng trang trọng. Nghi lễ này nhằm chào mừng năm mới và chờ đợi điềm báo cho năm mới, tùy theo việc rước hoàn thành hay không. Sau đó đoàn rước tiến vào chánh điện để làm nghi lễ.
Sau đó, mọi người tập trung lại để lễ Phật và tụng kinh để chào mừng năm mới.
Ngày thứ 2 (ngày Wonbơf)
Vào ngày thứ hai, lễ hội bắt đầu bằng lễ dâng cơm và đắp núi cát. Mỗi gia đình chuẩn bị cơm dâng cho các nhà sư và viếng chùa vào sáng sớm và buổi trưa. Trước khi dùng bữa, các nhà sư tụng kinh để bày tỏ lòng biết ơn đến những người đã chuẩn bị và mang thức ăn đến chùa.
Buổi chiều, người ta tổ chức lễ đắp núi cát, để tìm phúc duyên. Người ta đắp cát thành nhiều ngọn núi nhỏ theo tám hướng bao quanh một ngọn núi trung tâm, tượng trưng cho vũ trụ. Truyền thống này bắt nguồn từ lịch sử, phản ánh khát vọng cầu mưa và phúc lành của cộng đồng.
Ngày thứ 3 (Ngày Lơng Săk)
Vào ngày thứ ba, lễ hội đón năm mới của người Khmer bắt đầu bằng lễ tắm tượng Phật và tắm sư. Vào buổi sáng, dâng cơm cho các sư và sau đó là nghe thuyết pháp. Buổi chiều đốt nhang (hương), cúng dường và mang nước thơm đến tắm tượng Phật. Hành động này tượng trưng cho lòng biết ơn Đức Phật và tẩy sạch những bất hạnh của năm cũ, mở ra một năm mới với những khát vọng đầy hy vọng.
Sau đó, các vị sư sãi cao niên cũng được tắm theo nghi thức. Sau các nghi lễ ở chùa, mọi người cùng các nhà sư đến nghĩa trang để làm lễ cầu siêu cho các linh hồn đã khuất. Sau đó, mọi người trở về nhà làm lễ tắm tượng Phật tương tự, cầu phúc cho cha mẹ, ông bà và cầu xin sự tha thứ cho những thiếu sót, sai sót trong năm qua.
Trong ba ngày Chol Chnam Thmay, bên cạnh các nghi lễ Phật giáo, người Khmer Việt Nam và người Campuchia tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trò chơi dân gian.
Kết luận
Có thể nói, Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay không chỉ đánh dấu quan niệm của người Khmer về chu kỳ hàng năm mà còn nhằm giáo dục các giá trị như tôn trọng người lớn tuổi, bồi dưỡng sự đoàn kết và tăng cường gắn kết cộng đồng. Ở Phum Sóc là dịp để mọi người quây quần bên nhau, chia sẻ những lời chúc phúc, trao nhau những lời chúc mừng, thăm hỏi nhau, bàn bạc, chia sẻ những kinh nghiệm về tương lai.
Những ngày Tết vun đắp mối quan hệ bền chặt giữa cộng đồng người Kinh, người Khmer và người Hoa, thúc đẩy tinh thần đoàn kết. Ngoài ra, Chol Chnam Thmay còn mang đến cho người Khmer cơ hội bày tỏ niềm mong ước hạnh phúc, tốt lành và lòng biết ơn đối với tổ tiên, ông bà, cha mẹ trong suốt cả năm.
Nguồn: Tham khảo Internet